Zor Kişiliklerle Baş Etmenin Yolları

7 Haz

Zor durumlar ve zor insanlarla karşılaşmak hayatın doğal ve kaçınılmaz durumlarındandır. Ne kadar sinir bozucu, çıldırtıcı hatta bazen insanı korkutan karşılaşmalar olsa da, zorluklar öyle ya da böyle bizleri geliştirir. Doğduğumuz ilk günden bu yana çevremizde yaşımıza, kapasite ve yeteneklerimize zor gelen şeyler hep vardı. Onlarla yüzleşerek, ilişki kurarak, semptomatik olsa dahi çözümler bularak bu günlere geldik. Büyüdük ve geliştik. İnsanlığımızı, sosyal, kültürel ve tarihsel bir varlık oluşumuzu çokça bu zorluklarla karşılaşmamıza borçluyuz. Hayatımızın zor ama olağan karşılaşmalarından size bahsederken "zorluklardan ve zor insanlardan şikayet edemeyecek miyiz", "bir itiraz hakkımız yok mu" deyişinizi duyar gibiyim. Olmaz olur mu, elbette var. Hem itirazımızı dile getirecek hem de durumlar ve insanlar ne kadar sinir bozucu, çıldırtıcı ve hatta bazen korkutucu olsa da onlarla nasıl baş edeceğimizi öğreneceğiz. Zorluklar ve zor insanların üstesinden gelmede bazılarını bildiğiniz ve bazen de farkında olarak ya da olmayarak uyguladığınız strateji ve taktikleriniz elbette var. Gerçek şu ki, zorlu koşullarda hala soğuk kanlı olmak, aklı elden kaçırmamak ya da mantıksız biriyle mantıklı kalabilmek bir hayli zor. Bununla birlikte, zorluklar ve zor insanlarla karşılaşmayı yönetebilmek veya yaşamayı başarabilmek için işe yarayabilecek kanıtlanmış taktikler, davranışlar vardır. Bunları var olan strateji veya taktiklerinize hatta davranış alışkanlıklarınıza ekleyerek, hayatınızı daha konforlu ve güvenli hale getirebilirsiniz.

İnsan olarak biyolojik ve zihinsel yapımıza ve davranışlarımıza dair bazı noktaları hatırlatmak istiyorum: Hepimiz tarihsel, toplumsal ve kültürel varlıklarız. Bu dünyaya adım attığımızda doğduğumuz yakın çevrenin ne ve nasıl olduğunu bilebilecek bir bilgiyle gelmiyoruz. İçine doğduğumuz yer ve zamanda diğer insanlar, hemen yakınımızdan, anne ve babamızdan başlayarak kişilik ve kimliğimizin oluşmasına, toplumumuzun bir insanına dönüşmemize yardımcı oluyorlar. İnsanlığımız, kişiliğimiz ve elbette kimliğimiz ömür boyu sahip çıktığımız bir tür zihinsel kimlik elbiseleri gibidir. Çok evreli, ev katmanlı bir biyolojik ve zihinsel yapımız var. Beynimiz bütün bu gelişim evrelerinin hem belirleyicilerden hem de etkilenen alanlarından bir tanesi. Bedensel varlığımızda her bedenli varlık gibi yaşamak ve hayatta kalmak için temel biyolojik, içgüdüsel becerileri taşıyoruz. Biyolojik devamlılık için beslenme, üreme, savunma ve saldırı mekanizmalarımızın alt yapıları ve potansiyelleri hazır halde dünyaya geliyoruz. Gerisi bunların üzerine eklenen duygularla harmanlanmış düşünme biçimleri, tutum ve davranışlardan ibaret. Zorlu koşullarda, hayatımıza karşı tehdit algıladığımız durumlarda düşünen, hayal kuran, keşfeden insanlığımız kadar tüm reflekslerimiz ve içgüdüsel davranışlarımızla da bu zorlu koşulların karşısında hazır bekliyoruz. Örneğin bizi aşırı zorlayan bir karşılaşmanın başında düşünen, öğrenilmiş davranış ve reflekslerini sergilemeye hazır, kontrolü bir ölçüde kendinde bir insandan hızlıca ilkel tepkiler veren, saldırganlaşan veya kaçmaya, saklanmaya hazırlanan bir canlının davranışlarını sergiler hale gelebiliriz. İnsanın güçlü bir hayvani-biyolojik tarafı olduğunu, bu tarafın her zaman aktif bir şekilde devreye girebileceğini ve bütün düşünme, duygulanma ve tepkilerimizi etkileyebileceğini bilmekte fayda var.

Şimdi, zor durum ve kişiliklerin üstesinden gelme taktiklerimize geçebiliriz. Bu taktikleri aile, iş yeri, okul, ev veya diğer sosyal ortamlarda tanıdık veya tanımadığınız insanlarla ilişkilerinizde kullanabilirsiniz. İlişki demek aslında belirli bir yakınlık da demektir ve şunu hep hatırda tutmak uygun olur: Muhatabınızla olan yakınlığınız, zorlukları idare etmek, üstesinden gelmek için nelerin işe yarayabileceğine dair size fazlaca bilgi sağlar ki bu önemli bir avantaj demektir.

Verdiğim bu taktikler ve tavsiyeler bazılarınıza ilk başta pek pratik gelmeyebilir. Bu durumda taktiklerin ana fikirlerinden hareketle hem kendi taktik ve pratik yaklaşımınızı geliştirebilir hem de bunu işlevsel bir davranışa dönüştürebilirsiniz. Şimdi taktiklere ve tavsiyelere bir bakalım:

Dinleyin: Dinlemek, “mantıksız, garip, sıra dışı" insanlarla başa çıkmanın bir numaralı adımıdır. Herkes bir şekilde duyulmak ister. Her insan belirli düzeyde bir şey sahneleme eğilimindedir. Diğer kişi onu muhataba aldığınızı ve dinlediğinizi anlayana kadar ilerleme olmaz. Dinlerken, diğer kişinin ne söylediğine ve nasıl söylediğine odaklanın, bir sonraki adımda “ne söylemek istediğinize değil”

Sakin olun: Karşılaştığınız zor durum duyusal ve duygusal olarak sizi aşırı yükler ve o anın sıcaklığına, gerginliğine kolayca yakalanırsınız. Nefesinize odaklanarak sakince kendi nefes alış verişinizi hissedin, takip edin. Yavaş, derin nefesler almaya gayret edin. Nefes alma biçimimiz biyolojik olarak gerginliğimizi olumlu veya olumsuz etkiler.

Yargılayıcı olmayın: Karşınızdaki kişinin neler yaşadığını bilmiyor olabilirsiniz. Bir kişi mantıksız, garip, sıradışı davranıyorsa, muhtemelen bir çeşit savunmasızlık, kaygı veya korku hissediyor olabilir. Diğer kişiye karşı her insana, insanca gösterilebilen ölçülü, samimi ve saygılı bir tutumda olun. Bir kişi size nasıl davranırsa davransın, onu küçümsemek veya yüceltmek o anki durumu verimli bir şekilde çözmenize yardımcı olmaz. Ayaklarınız yere ve gerçeğe sağlam bassın.

Gizli ihtiyaca, fayda beklentilerine dikkat edin: Karşınızdaki kişinin tutum ve davranışları, yol açtığı durumlar ne tür bir ihtiyacı gidermeye ya da hangi faydaya yöneliktir? Şunu hep aklınızda tutun: karşınızdakinin fayda beklentisi her zaman bilinçli olmaz; bilakis farkında olmadan peşinde olduğu bir faydaya veya hedefe yönelik olabilir. Bu nedenle uyanık olun. Sizin uyanıklığınız aynı zamanda karşınızdaki için de faydalı olur, onu ve başkalarını korur.  Bu kişi bir şeyden mi kaçınmaya, korunmaya mı çalışıyor? Buna da dikkat edin. bazen insanlar sert ya da öfkeli olmalarına rağmen aslında korku içinde olup, güvenli bir alan veya ilişki arayışı içinde olabilirler.

Çevrenizde yardımcı olabilecek başkalarını arayın: Örneğin iş yerindeyseniz ve öfkeli bir müşteri varsa, bir iş arkadaşınıza bakının, yakınlarda olan bir arkadaşınızı davet edin. Görevinizi ona devredin veya bir ekip olarak olaya müdahele edin. Bazen işi, görevi yavaşça başkasına yönlendirmek aşırı gerginliğin önüne geçebilir.

Zaten uyumlu olandan uyumluluk istemeyin: Örneğin, üzgün olduğu için artık sessizleşmiş, sakinleşmiş birine daha fazla zorlamak, uyumluluk ve sessizlik istemek onu öfkelendirir ya da sisinle iletişimini iyiden iyiye bozar. Bunun yerine, o kişiye ne için üzüldüğünü, sessizleştiğini sorun, biraz hava almalarına müsade edin, yardım edin.

Tekrara düşmeyin, çözümün önünü açın: Sürekli "Anlıyorum" demek genellikle işleri daha da kötüleştirebilir. Bunun yerine, “sizi-seni daha iyi anlayabilmem için bana daha fazlasını anlat” diyebilirsiniz. Konuşmasına devam edebileceği makul sorular sorabilirsiniz.

Gülüşünüze, yüz ifadenize dikkat edin: Karşınızdaki  kişi kısa bir sürede onunla alay ettiğinizi düşünebilir. Mizah bazen insanı rahatlatır, hafifletebilir; ancak çoğu zaman risklidir ve geri tepebilir de. Bu nedenle gülümseme, mizah şeklini, dozunu olaya ve kişiye göre iyi ayarlayın.

Savunmacı davranışlarınıza uyanık olun: Birisi saldırıyorken veya siz öyle hissederken bu hiç de kolay olmayabilir. Ortam gerildikçe, suçlamaya maruz kaldıkça, kötü şeyler duydukça doğal olarak insanın savunmaları kabarır. Karşınızdaki kişi duygusal olarak sarsılmış, otomatik, olayla ölçülü olmayan şekilde öfkelenmiş ise sizin savunmanız bir işe yaramayacak, iletişimsizliği körükleyecek. Olan bitenler ya sizinle ilgili değil ya da kısmen sizinle ilgili. Aşırı şahsileştirme yapmamaya gayret edin. Birçok tutum ve davranışın kökeni sizinle bağlantısı olmayabileceğini hep hatırlayın.

Öfkeye öfkeyle karşılık vermeyin, öfkenizi kontrol edin: İlk bilmeniz gereken şeyler, öfke çoğunlukla çaresizlikten köken alır ve öfkelenme bir tür çaresizlik itirafı ve çare arayışı gibidir. Öfke ortaya çıkmış ve yükseliyorsa akıl, ahlak, kural, yasanın sınır koyucu, düzenleyici etkisi gittikçe azalıyor demektir. Aklın, düşüncenin işletilemez olduğu yerde insanilik de azalır, hayvani ve yaşamsal savunma mekanizmalarınız devreye girer. Her şey "saldır, saklan ya da kaç” düzeyine indirgenir. Sesinizi yükseltmek, parmağınızı işaret etmek veya diğer kişiye saygısız ya da tehditkar bir şekilde konuşmak yangını körüklemek anlamına gelecektir. Orta ya da düşük şiddette, kararlı ve sakin, hatta tek tonlu bir ses tonuyla konuşun. Kişi üzerinde, konuşmaya çalışmayın, genel bir dil kullanın; ara ara “ben dili”ni kullanmaya çalışın. Karşınızdakinin nefes alışverişini izleyin. Öfke artarken, dışa vurulurken nefes tutulur. Nefes alıp vermek öfkeyi yatıştırır. Karşınızdakinin nefesinin rahatlayışını bekleyin ve konuşun.

Karşınızdaki kişiyi ikna etmeye çalışmayın, ısrarcı olmayın: Fikir ve düşünceler her insanın herhangi bir malından, eşyasından hatta en kıymetli varlıklarından biridir. İnsan fikrine tutunarak ve kendisini çoğu zaman fikirleriyle tarif etmiş bir varlıktır. Onu ikna etmeye çalışmak, onun öne sürdüğü düşünceleri çürütmeye çalışmak karşınızdaki tarafından kişisel alanına müdahale, bazen kişiliğine ve kimliğine bir saldırı olarak hissedilebilir.

Karşınızdaki kişiyle aranızda fiziksel mesafe olarak yeterli boşluk bırakın: Kişiler arası mesafe daraldıkça insanın tehdit algısı artar. İçinizden karşınızdakine temas etmek, sırtını sıvazlamak, elini tutmak veya başını okşamak isteyebilirsiniz. Ya da bunun doğru bir hareket olduğunu düşünebilirsiniz. Bu konuda dikkatli olmak ve aceleci davranmamak gerekir. Dokunmak veya dokunmamak konusunu, bu konuda alışkanlıklarınızı, muhatabınızın örf, adet, kültürünü, yaşını ve cinsiyetini dikkate alınız. Ayrıca garip, anlamsız davranışları var ise psikiyatrik bir bozukluğu olabileceğini hep akılda tutunuz.

Otomatikleşmiş davranışlarınızın farkına varın ve gerektiğinde onlardan kurtulun: Otomatik özür dilemek, sorunu yersiz üstlenmek, "hemen çözeceğim" demek birçok zor durumun yönetilmesini, tarafların sorumluluklarını üstlenip soruna daha isabetli bir çözüm üretmelerini engeller ya da geciktirebilir. Sorumluluğunuz varsa yerinde ve zamanında bunu üstlenmek, özür dilenmesi gereken yerde özür dilemek çözüme güçlü bir katkı sağlar. Bazen bir kelime ya da cümle eksik bazen de bir kelime ya da cümle fazla konuşmak bambaşka gelişmelere neden olur. Bu nedenle otomatik, ezberlenmiş düşünce kalıplarınızı gözden geçirmek, davranışlarınıza karşı uyanık olmak size sıklıkla iyi gelir.

Muhatabınızla aranıza bir sınır koymaya ve ilişki çerçevenizi belirlemeye gayret edin: İnsan ilişkileri fark edilsin ya da edilmesin maddi ve soyut sınırlarla belirlenir. Varlık olarak sınırlarınızın yeterince gelişmemiş, zayıf ya da korumasız olması sizi daha kaygılı ve savunmacı yapar. Karşınızdakinin sınırlar ve çerçeve kurmakta zorluk çektiğini ya da bunların düzensiz olduğunu farkettiğinizde sizin sınır ve çerçeveniz daha kritik düzeyde önemli hale gelir. Bazen ilişkinin yegane sınırı sizin sınırlarınız olabilir. Muhatabınıza gerektiğinde sırılarınızı hatırlatmak, “benimle böyle konuşmayın” ya da “benimle şu şekilde konuşursan ya da davranırsan işler daha yoluna girer, sen de sonuç alırsın, anlaşabiliriz” demek gerekebilir. Her zaman aklınızda olması gereken şey şudur: Muhatabınıza, bu bir çocuk da olabilir, ona bir sınır koyarken ya da “hayır” derken, beraberinde bir yol da önermeyi de ihmal etmeyin. Sadece “hayır” demek, bir yolu kapatmak ve yeni bir yol veya seçenek önermemek ilişkideki çaresizlik hissini ve gerginliği aşırı artırabilir.

Beden tepkilerinizin farkında olun, iç sesinize kulak verin: Tehlike çok büyüdüğünde, aşırı uyarıldığınızda beden tepkilerinize dikkat edin. Nabzınız, vücut sıcaklığınız artacak, karnınızdan göğüs kafesinize doğru anormal hisler ortaya çıkıyorsa, artık düşünemez hale geliyorsanız, panik yaklaşıyorsa bulunduğunuz ortamdan hızla ayrılmaya hazır olun. İçgüdüleriniz, iç sesinizi dinleyin. Bazen yönetilemez olan yönetilemez olandır. Kaçmak, kendinizi savunmanız ya da fiziksel müdahalede bulunmanız gerekiyorsa bunu hemen yapın.

Paylaşın ve rahatlayın: Başınızdan geçenleri mahremiyetinizin, güveninizin olduğu birileriyle paylaşın. Gerektiğinde onların düşünce ve fikirlerini de alın. Zor durum ve insanlarla karşılaşmış, mücadele etmiş olmanın gerginliğini üzerinizden gecikmeden atın. Açık hava yürüyüşü, koşu, spor yapın, yüzün. Müzik dinleyin, dans edin. Duygularınıza yapışıp kalmayın. Kendiniz için en iyi deşarj yollarını keşfedin ve uygulayın.

Dr. Cengiz Doğan

Terapist, Çift ve Aile Danışmanı

Share:
Leave comment

Arapsuyu Mah. Atatürk Bulv. No: 29/4

Hemen Ara

0552 731 14 53

Çalışma Saatleri

Pzt - Cmt: 10:00 - 20:00

Rezervasyon

info@moralpsikoloji.com